Биология ва тиббиёт муаммолари 2026, №3 (169)
Subject of the article
PM 2.5 ЗАРРАЧАЛАРИ ВА СИГАРЕТ ТУТУНИНИНГ БУЙРАК ТЎҚИМАЛАРИГА ТАЪСИРИ: МОРФОЛОГИК ЎЗГАРИШЛАР ВА КОРРЕКЦИЯЛАШ УСУЛЛАРИ (588-594)
Authors
Халимов Рафик Расулович, Худойбердиев Дилшод Каримович
Institution
Бухоро давлат тиббиёт институти, Ўзбекистон Республикаси, Бухоро ш.
Abstract
Ушбу адабиётлар шарҳи PM 2.5 майда дисперс заррачалари ва сигарет тутунининг буйрак тўқималарига таъсири ҳамда улар натижасида юзага келадиган морфологик ўзгаришларни ўрганишга бағишланган. Сўнгги йилларда атмосфера ифлосланиши ва тамаки маҳсулотлари тутуни инсон организми учун муҳим хавф омилларидан бири сифатида қаралмоқда. Айниқса, PM 2.5заррачалари ўзининг жуда кичик ўлчами туфайли нафас йўллари орқали организмга кириб, қон айланиш тизими орқали турли органлар, жумладан буйракларга етиб бориши мумкин. Турли илмий тадқиқотлар натижаларига кўра, PM 2.5 заррачалари ва сигарет тутуни буйрак паренхимасида дегенератив ва дистрофик ўзгаришларни, гломеруляр тузилмаларнинг шикастланишини ҳамда найчаларда морфологик ўзгаришларни келтириб чиқариши мумкин. Ушбу шарҳда сўнгги йилларда олиб борилган экспериментал ва клиник тадқиқотлар натижалари таҳлил қилиниб, PM 2.5ва сигарет тутунининг комбинацияланган таъсири натижасида юзага келадиган буйрак тўқималаридаги морфологик ўзгаришлар ҳамда уларни камайтириш ёки олдини олишга қаратилган коррекциялаш усуллари ҳақида илмий маълумотлар умумлаштирилади.
Key words
PM 2.5, майда дисперс заррачалар, сигарет тутуни, буйрак тўқимаси, морфологик ўзгаришлар, ингаляцион таъсир, экспериментал тадқиқотлар, коррекциялаш усуллари.
Literature
1. Андреев Д. В., Павлова О. И. Экологические факторы и хроническая болезнь почек // Экология человека. – 2023. – № 3. – С. 14–20. 2. Власов С. И., Громова Е. С. Роль атмосферных частиц PM2.5 в развитии хронической болезни почек // Гигиена и санитария. – 2024. – № 3. – С. 39–44. 3. Григорьев А. С., Белова М. Н. Загрязнение воздуха и патология почек // Гигиена и санитария. – 2023. – № 7. – С. 42–46. 4. Данилов А. С., Коваленко Е. П. Экологические загрязнители и хроническая болезнь почек // Гигиена труда и медицинская экология. – 2025. – № 3. – С. 48–52. 5. Захаров В. П., Кузьмина Н. А. Экологические загрязнители и заболевания почек // Медицинская экология. – 2023. – № 2. – С. 27–31. 6. Иванов В. В., Петров А. А. Влияние атмосферных загрязнителей на функцию почек // Гигиена и санитария. – 2018. – № 4. – С. 45–49. 7. Коваленко А. М., Тарасов С. В. Воздействие мелкодисперсных частиц PM2.5 на организм человека // Гигиена и санитария. – 2019. – № 3. – С. 18–23. 8. Кузнецов И. Н., Орлова Е. С. Загрязнение атмосферного воздуха и риск хронической болезни почек // Медицинская экология. – 2021. – № 1. – С. 28–33. 9. Кузнецов С. П., Иванова Е. В. Воздействие загрязненного воздуха на морфологию почек // Морфология. – 2024. – № 4. – С. 55–60. 10. Лебедев П. Н., Соловьев И. В. Влияние PM2.5 на морфологию почек в эксперименте // Экспериментальная и клиническая нефрология. – 2022. – № 4. – С. 21–25. 11. Мельников В. П., Сафронов А. В. Экологические факторы и заболевания почек // Гигиена труда и медицинская экология. – 2020. – № 4. – С. 41–47. 12. Михайлов Ю. А., Баранова Т. В. Влияние табачного дыма на морфологические изменения почечной ткани // Морфология. – 2023. – № 5. – С. 60–64. 13. Николаев А. П., Громов В. Н. Роль атмосферных загрязнений в развитии заболеваний почек // Гигиена и санитария. – 2022. – № 5. – С. 66–70. 14. Орлов Д. С., Никитина Е. П. Экологические факторы риска заболеваний почек // Вестник нефрологии. – 2020. – № 2. – С. 50–56. 15. Орлова Н. С., Петров Д. В. Экологические факторы риска заболеваний мочевыделительной системы // Урология. – 2024. – № 1. – С. 22–27. 16. Петрова Т. А., Иванова Н. Н. Воздействие табачного дыма на морфологию внутренних органов // Патологическая физиология и экспериментальная терапия. – 2020. – № 3. – С. 72–76. 17. Сидоров П. И., Кузнецов Н. В. Загрязнение воздуха и хроническая болезнь почек // Экология человека. – 2019. – № 6. – С. 32–37. 18. Смирнов В. А., Григорьева О. Н. Воздействие сигаретного дыма на почечную ткань // Патологическая физиология. – 2025. – № 2. – С. 34–39. 19. Смирнова Е. В., Ковалев Д. А. Воздействие сигаретного дыма на морфологические изменения почек // Морфология. – 2021. – № 6. – С. 58–63. 20. Федоров С. А., Киселева М. Г. Экологические факторы и заболевания мочевыделительной системы // Урология. – 2022. – № 2. – С. 37–41. 21. Afsar B., Elsurer R., Covic A., Ortiz A. Air pollu-tion and kidney disease: review of current evidence // Clinical Kidney Journal. – 2019. – Vol. 12, № 1. – P. 19–32. 22. Bowe B., Xie Y., Li T., Al-Aly Z. The global bur-den of chronic kidney disease attributable to fine particulate matter air pollution // BMJ Global Health. – 2020. – Vol. 5, № 3. – P. 1–9. 23. Bragg-Gresham J., Xu H., Barrows I. Association between air pollution and kidney function decline // American Journal of Nephrology. – 2018. – Vol. 48, № 5. – P. 360–369. 24. Chang H., Chen W., Lin Y. Air pollution expo-sure and renal disease progression // Journal of Neph-rology. – 2023. – Vol. 36, № 4. – P. 1021–1030. 25. Chen H., Burnett R., Kwong J. Long-term expo-sure to air pollution and kidney disease mortality // Lancet Planetary Health. – 2018. – Vol. 2, № 12. – P. 515–523. 26. Duan J., Liang S., Guo X. Ambient PM2.5 pollu-tion and incidence of chronic kidney disease // Envi-ronmental International. – 2020. – Vol. 139. – P. 105688. 27. Ghazi L., Drawz P., Schold J. Air pollution expo-sure and chronic kidney disease incidence // Kidney International Reports. – 2020. – Vol. 5, № 8. – P. 1250–1258. 28. Guo C., Hoek G., Chang L. Exposure to air pollu-tion and kidney disease incidence // Environmental Health Perspectives. – 2023. – Vol. 131, № 2. – P. 27001. 29. Guo Y., Tong S., Zhang Y. Ambient air pollution and risk of chronic kidney disease // Environmental Health Perspectives. – 2021. – Vol. 129, № 9. – P. 97001. 30. Hu X., Li Q., Zhang Y. Fine particulate matter exposure and renal function decline // Science of the Total Environment. – 2021. – Vol. 755. – P. 142476. 31. Li T., Xie Y., Bowe B. Ambient PM2.5 exposure and risk of kidney disease progression // Journal of the American Society of Nephrology. – 2021. – Vol. 32, № 1. – P. 123–132. 32. Lin S. Y., Hsu W. H., Lin C. L. Air pollutants and risk of chronic kidney disease // Environmental Pollution. – 2020. – Vol. 261. – P. 114154. 33. Liu C., Chen R., Zhao Y. Long-term exposure to PM2.5 and chronic kidney disease risk // Environ-mental International. – 2022. – Vol. 158. – P. 106938. 34. Luo Y., Wang J., Liu M. Ambient PM2.5 expo-sure and kidney failure risk // Environmental Pollu-tion. – 2023. – Vol. 320. – P. 121097. 35. Mehta A., Zanobetti A., Bind M. Ambient par-ticulate matter exposure and renal disease risk // En-vironmental Health Perspectives. – 2018. – Vol. 126, № 10. – P. 107005. 36. Oh J., Lee S., Kim H. Association between PM2.5 exposure and kidney function in adults // En-vironmental Research. – 2022. – Vol. 203. – P. 111850. 37. Rasking L., Chen H., Zhang Y. Adverse effects of fine particulate matter on kidney functioning // En-vironmental Health. – 2022. – Vol. 21, № 1. – P. 1–14. 38. Su T., Chen Y., Hsu C. Ambient air pollution and renal function among adults // Environmental Research. – 2023. – Vol. 216. – P. 114628. 39. Xu X., Liu C., Xu Z. Exposure to cigarette smoke and renal oxidative stress // Toxicology Reports. – 2019. – Vol. 6. – P. 110–116. 40. Yang M., Zhou L., Liu H. Long-term exposure to air pollution and risk of renal dysfunction // Envi-ronmental Research. – 2019. – Vol. 176. – P. 108549.