Ba’zi shaharlar xaritadagi oddiy bir nuqta emas. Ular — xotira. Samarqand ana shunday shaharlardan biridir.

  Asrlar davomida Sharqdan G‘arbga cho‘zilgan yo‘llar kesishgan bu shaharda faqat savdo-sotiq qilinmagan. Bu yerda g‘oyalar uchrashgan, bilimlar almashgan, sivilizatsiyalar bir-biridan o‘rgangan. Matematika, astronomiya, falsafa va tibbiyot bir xil ilmiy muhitda rivojlangan.

  Bugun Samarqanddagi tibbiyot fakulteti eshigidan kirib kelayotgan yosh talabaning yelkasida shu sababli ko‘zga ko‘rinmaydigan, ammo nihoyatda katta bir meros bor.

  Ammo o‘tmishning buyukligi bizga faqat faxr bermasligi kerak.

  U bizga mas’uliyat ham yuklaydi.

  Va aynan shu o‘rinda o‘zimizga murakkab bir savol berishimiz kerak:

  Ibn Sino singari buyuk allomalar nomi bilan faxrlanishning o‘zi ularning merosini davom ettirish uchun yetarlimi?

  Mening fikrimcha, yetarli emas.

  Ibn Sinoni bilish muhim.

  Ammo Ibn Sino qanday fikrlaganini tushunish undan ham muhimroq.

  Uning asarlarini kutubxonalarimizda asrash, albatta, qadrli.

  Lekin undan yuzlab yillar o‘tib ham yangi bilim yarata olmasak, yangi savollar bera olmasak, yoshlarni ilmiy izlanishga unday olmasak va ilm-fan chegaralarini hech bo‘lmaganda bir qadam oldinga sura olmasak, tarix bizga faqat o‘tmishimizni eslatadi.

  Holbuki, biz kelajakni ham barpo etishimiz kerak.

  Ilmiy meros nomlar bilan emas, yangi savollar bilan yashaydi

  Ibn Sino deyilganda ko‘pchiligimizning ko‘z o‘ngimizda buyuk tabib gavdalanadi.

  Aslida esa uning bizga qoldirgan merosi faqat tibbiy bilimlardan iborat emas.

  Kuzatish.

  Savol berish.

  Bilimni tizimlashtirish.

  Mantiqan fikrlash.

  Inson tanasini anglashga intilish.

  Bularning barchasi uning merosining bir qismidir.

  Ilm-fanning mohiyati ham shunda.

  Bugungi tibbiyot oliygohlarining eng katta vazifasi talabaga faqat mavjud bilimni yetkazish emas.

  Chunki bugun to‘g‘ri deb qabul qilayotgan ayrim bilimlarimiz ertaga o‘zgarishi mumkin.

  Yangi dori vositalari yaratiladi.

  Kasalliklarning yangi mexanizmlari kashf etiladi.

  Genetika va molekulyar tibbiyot yanada rivojlanadi.

  Sun’iy intellekt klinik qaror qabul qilish jarayonlarining tobora muhim qismiga aylanadi.

  Bugun hatto nomini bilmaydigan texnologiyalarimiz ertangi kun shifoxonalarida qo‘llanilishi mumkin.

  Shuning uchun talabaga barcha javoblarni o‘rgatishimizning imkoni yo‘q.

  Ammo unga to‘g‘ri savollar berishni o‘rgatishimiz mumkin.

  Menimcha, tibbiy ta’limning kelajagini belgilaydigan eng muhim masalalardan biri aynan shu.

  Talabaning xotirasini emas, qiziqishini ham rivojlantirishimiz kerak

  Tibbiyot ta’limi dunyoning barcha mamlakatlarida murakkab va talabchan ta’limdir.

  Anatomiya o‘rganiladi.

  Fiziologiya o‘rganiladi.

  Patologiya, farmakologiya, mikrobiologiya va klinik fanlar o‘rganiladi.

  Minglab sahifalar o‘qiladi.

  Imtihonlar topshiriladi.

  Ammo bularning barchasidan keyin o‘zimizga yana bir savol berishimiz kerak:

  Tibbiyot fakultetining muvaffaqiyati talabaning qancha ma’lumot yodlagani bilanmi yoki bemorni qanchalik to‘g‘ri baholay olishi bilanmi o‘lchanishi kerak?

  Albatta, bilim zarur.

  Ammo bilimning o‘zi hali shifokorlik emas.

  Bemorni tinglash ham shifokorlikdir.

  Noaniqlik sharoitida to‘g‘ri qaror qabul qilish ham.

  Bilmasligini tan olish ham.

  Hamkasbidan maslahat so‘rash ham.

  Bemorga u tushuna oladigan tilda izoh berish ham.

  Va kerak bo‘lganda yillar davomida to‘g‘ri deb bilgan fikrining yangi ilmiy dalillar asosida o‘zgarishi mumkinligini qabul qilish ham shifokorlikning bir qismidir.

  Shuning uchun universitetlarimizning vazifasi faqat bilim berish bilan cheklanmasligi kerak.

  Talabaning qiziqishini tirik tutishimiz kerak.

  Chunki ilm qiziqish tugagan joyda sekinlashadi.

  Shifokor tayyorlar ekanmiz, tadqiqotchini ham tarbiyalashimiz kerak

  Tibbiyot tarixidagi ko‘plab katta yutuqlar juda oddiy tuyulgan savollardan boshlangan.

  “Nega?”

  “Qanday?”

  “Boshqa yo‘li bormi?”

  Shifokorning klinikada ko‘rgan noodatiy bir holati yillar davom etadigan ilmiy tadqiqotning boshlanishiga aylanishi mumkin.

  Shu sababli tadqiqotni faqat magistratura, doktorantura yoki akademik faoliyat bilan bog‘liq soha deb ko‘rmasligimiz kerak.

  Talaba fakultet davridayoq ilmiy fikrlash bilan tanishishi lozim.

  Ilmiy maqola o‘qishni o‘rganishi kerak.

  Tadqiqotning kuchli va zaif tomonlarini ajrata olishi kerak.

  Statistik natija bilan klinik ahamiyat o‘rtasidagi farqni ko‘ra olishi kerak.

  Ilmiy bilim qanday yaratilishini tushunishi kerak.

  Va eng muhimi, bir kuni uning o‘zi ham bu bilimga hissa qo‘sha olishiga ishonishi kerak.

  Universitetning kuchi faqat nechta talabani bitirganiga qarab o‘lchanmaydi.

  U ilm-fanga nechta yangi savol qoldirgani bilan ham o‘lchanadi.

  Samarqandda endi umumiy kelajakni barpo etyapmiz

  Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasida sog‘liqni saqlash va tibbiy ta’lim sohasida so‘nggi yillarda rivojlanib borayotgan hamkorlikni aynan shu nuqtai nazardan nihoyatda

qadrli deb bilaman.

  Chunki bugun biz faqat hamkorlik memorandumlari haqida gapirmayapmiz.

  Talabalar ta’lim olayotgan, professor-o‘qituvchilar bilim va tajribalarini almashayotgan, yangi fakultetlar tashkil etilayotgan va bitiruvchilar yetishib chiqayotgan haqiqiy ta’lim modeli haqida gapiryapmiz.

  Samarqand davlat tibbiyot universiteti bilan Turkiya Respublikasi Sog‘liq bilimlari universiteti hamkorligida tashkil etilgan Sog‘liq bilimlari universiteti Samarqand tibbiyot fakulteti Samarqandda talabalariga tibbiy ta’lim bermoqda.

  Bu fakultet biz uchun shunchaki yangi akademik tuzilma emas.

  Bu — Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi tarixiy rishtalarni ilm-fan va tibbiy ta’lim orqali kelajakka olib o‘tishning amaliy ifodasidir.

  Bir auditoriyada yuzaga kelgan har bir ilmiy munozara, laboratoriyada olib borilgan har bir tadqiqot va voyaga yetayotgan har bir yosh shifokor ikki mamlakat o‘rtasidagi bu ko‘prikni yanada mustahkamlaydi.

  Samarqandning asrlar davomida shakllangan ilmiy an’analari bilan Turkiyaning tibbiy ta’lim tajribasi bu yerda umumiy maqsad yo‘lida birlashmoqda.

  Buxoroda boshlangan yo‘l bugun bitiruvchilarini bermoqda

  Bu hamkorlik faqat Samarqand bilangina cheklanmaydi.

  O‘zbekistonning yana bir qadimiy ilm markazi bo‘lgan Buxoroda ham Sog‘liq bilimlari universiteti bilan Buxoro davlat tibbiyot instituti o‘rtasidagi hamkorlik yillar davomida amaliy ta’lim faoliyatiga aylangan.

  Sog‘liq bilimlari universiteti tarkibida Buxoroda tashkil etilgan Ibn Sino tibbiyot fakulteti va Ibn Sino sog‘liqni saqlash xizmatlari kasb-hunar maktabi ushbu hamkorlikning dastlabki muhim tuzilmalaridan bo‘ldi.

  Bugun esa bu tizim yanada kengaydi.

  Buxoroda tibbiyotdan tashqari stomatologiya va sog‘liqni saqlash fanlari yo‘nalishlarida ham akademik tuzilmalar shakllanmoqda.

  Eng muhimi, endilikda gap faqat talaba qabul qilayotgan tuzilma haqida emas.

  Bu ta’lim modeli o‘z bitiruvchilarini bera boshladi.

  Buxorodagi Ibn Sino tibbiyot fakultetining ilk shifokorlarini bitirishi, mening nazarimda, ushbu hamkorlikning eng muhim bosqichlaridan biridir.

  Chunki universitetlararo hamkorlikning asl natijasi imzolangan hujjatlar emas.

  Natija — yetishib chiqqan inson.

  Bemor bilan ishlaydigan shifokor.

  Jamiyat salomatligiga hissa qo‘shadigan sog‘liqni saqlash mutaxassisi.

  Ilm yaratadigan yosh tadqiqotchi.

  Hamkorlikning chinakam muvaffaqiyatga erishganini ko‘rsatadigan eng qadrli lahzalardan biri — yillar avval talabalik yo‘lini boshlagan yoshning diplom olgan kunidir.

  Bugun Buxoroda biz aynan shuni ko‘ryapmiz.

  Samarqand, Buxoro, Toshkent…

  O‘zbekistondagi tibbiy ta’lim hamkorligining eng e’tiborga molik jihatlaridan biri — uning birgina shahar bilan cheklanib qolmaganidir.

  Samarqandda tibbiy ta’lim…

  Buxoroda tibbiyot, stomatologiya va sog‘liqni saqlash fanlari yo‘nalishidagi akademik tuzilmalar…

  Toshkentda hamshiralik ta’limi…

  Bularning barchasini birgalikda baholaganimizda, qarshimizda endi alohida-alohida loyihalar emas, balki tobora kengayib borayotgan sog‘liqni saqlash ta’limi tarmog‘i mavjudligini ko‘ramiz.

  Men uchun bu tarmoqning eng muhim jihati institutlar nomi yoki ularning soni emas.

  Eng muhimi — talabalar bir-biridan o‘rganishi.

  Professor-o‘qituvchilarning birgalikda faoliyat yuritishi.

  Klinik tajribaning almashilishi.

  Birgalikdagi ilmiy tadqiqot madaniyatining rivojlanishi.

  Va Turkiya bilan O‘zbekiston o‘rtasidagi birodarlikning yosh avlodlarning ta’lim hayotida aniq mazmun kasb etishidir.

  Universitetlar endi yolg‘iz holda rivojlana olmaydi

  Ilm-fan bugun hech bir mamlakat yoki universitetning yolg‘iz o‘zi davom ettira oladigan faoliyati emas.

  Bir mamlakatda boshlangan tadqiqot boshqa mamlakatdagi laboratoriyaning hissasi bilan rivojlanishi mumkin.

  Bir universitetda ishlab chiqilgan usul minglab kilometr uzoqlikdagi bemorning hayotiga ta’sir qilishi mumkin.

  Bir mamlakatda yetishgan olim boshqa mamlakatdagi talabaning dunyoqarashini o‘zgartirishi mumkin.

  Shu sababli kelajakning kuchli universiteti faqat o‘z kampusi doirasida muvaffaqiyatli bo‘lgan universitet emas.

  Bilimini ulashadigan universitetdir.

  Dunyoga ochiq universitetdir.

  Talabasini turli ilmiy muhitlar bilan tanishtiradigan universitetdir.

  Professor-o‘qituvchilarini birgalikdagi ilmiy izlanishlarga undaydigan universitetdir.

  Men Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasida bugun shakllanayotgan sog‘liqni saqlash ta’limi modelini kelajakda birgalikdagi ilmiy tadqiqotlar bilan yanada rivojlantirish zarur, deb hisoblayman.

  Keyingi bosqichimiz faqat birgalikda ta’lim berishdan iborat bo‘lmasligi kerak.

  Keyingi bosqich — birgalikda ilm yaratish bo‘lishi kerak.

  Samarqandlik, buxorolik, toshkentlik va turkiyalik yosh tadqiqotchilar bir ilmiy muammoni hal qilish uchun yonma-yon ishlay olishi kerak.

  Qo‘shma ilmiy markazlar tashkil etilishi kerak.

  Ko‘p markazli klinik tadqiqotlar o‘tkazilishi kerak.

  Qo‘shma ilmiy nashrlar soni ko‘payishi kerak.

  Talaba va akademik almashinuvi yanada kuchayishi kerak.

  Chunki akademik hamkorlikning eng yuqori bosqichi bilimni ulashish emas, yangi bilimni birgalikda yaratishdir.

  Sun’iy intellekt davrida qanday shifokor tayyorlaymiz?

  Bularning barchasini muhokama qilar ekanmiz, tibbiyot boshidan kechirayotgan katta texnologik o‘zgarishni ham ko‘rishimiz kerak.

  Sun’iy intellekt radiologik tasvirlarni tahlil qila olmoqda.

  Katta hajmdagi ma’lumotlarni soniyalar ichida qayta ishlay olmoqda.

  Klinik qaror qabul qilish jarayonlariga ko‘maklashmoqda.

  Ilmiy adabiyotlarni ko‘rib chiqish ilgari kunlab vaqt olgan bo‘lsa, bugun bu jarayon ancha qisqa vaqt ichida amalga oshirilmoqda.

  Bu rivojlanishlardan qo‘rqmasligimiz kerak.

  Ammo ularni so‘roqsiz qabul qilishimiz ham to‘g‘ri emas.

  Asosiy savolimiz quyidagicha bo‘lishi kerak:

  Sun’iy intellekt mavjud bo‘lgan dunyoda biz qanday shifokorlarni tayyorlaymiz?

  Kelajak shifokorining ma’lumotga ega bo‘lishi o‘zi yetarli bo‘lmaydi.

  U ma’lumotning ishonchliligini baholay olishi kerak.

  Texnologiya taqdim etgan natijani tanqidiy ko‘ra olishi kerak.

  Qabul qilgan klinik qarori uchun mas’uliyatni zimmasiga olishi kerak.

  Etik jihatdan baho bera olishi kerak.

  Va barcha texnologik rivojlanishlarga qaramay, qarshisidagi inson oddiy ma’lumotlar to‘plami emasligini unutmasligi kerak.

  Balki texnologiya qanchalik rivojlansa, shifokorlikning insoniy jihatlari shunchalik qadrli bo‘lib borar.

  Oq xalat hamma joyda bir xil mas’uliyatni anglatadi

  Samarqandda ham…

  Buxoroda ham…

  Toshkentda ham…

  Istanbulda ham…

  Tibbiyot va sog‘liqni saqlash yo‘nalishida tahsil olayotgan yoshlar bir xil katta mas’uliyatga tayyorlanmoqda.

  Oq xalat shunchaki kasb kiyimi emas.

  U asrlar davomida to‘plangan bilimning, bemor oldidagi mas’uliyatning va ilm davomiyligining ramzidir.

  Biz ta’lim boshqaruvchilari yoshlarga faqat bugungi tibbiyotni topshirmayapmiz.

  Biz ularga ertangi kun tibbiyotini ham ishonib topshiryapmiz.

  Shuning uchun talabalarimizdan faqat yaxshi shifokor yoki yaxshi sog‘liqni saqlash mutaxassisi bo‘lishni kutish yetarli emas.

  Ular yanada yaxshisini izlaydigan insonlar bo‘lishi kerak.

  Ilmni kuzatadigan.

  Savol beradigan.

  Tadqiqot olib boradigan.

  Bemorni tinglaydigan.

  Bilmasa o‘rganadigan.

  O‘rgansa boshqalar bilan bo‘lishadigan.

  Va o‘zidan keyingi avlodga yanada kuchli sog‘liqni saqlash tizimini qoldirishga intiladigan insonlar bo‘lishi kerak.

  O‘tmish bizga mas’uliyat ham yuklaydi

  Samarqand va Buxoro kabi qadimiy ilm shaharlarida faoliyat yuritish katta faxr bag‘ishlaydi.

  Ammo tarixiy merosning faqat faxrlantiradigan tomoni yo‘q.

  Uning mas’uliyati ham bor.

  Chunki o‘tmishingiz qanchalik buyuk bo‘lsa, kelajakka qoldirishingiz kerak bo‘lgan meros ham shunchalik katta bo‘lishi lozim.

  Ibn Sinoni eslaymiz.

  Beruniyni eslaymiz.

  Ulug‘bekni eslaymiz.

  O‘tmishning buyuk tabiblari va olimlarini yoshlarga tanitamiz.

  Ammo shu bilan cheklanib qolmaymiz.

  Biz ham ular qilgan ishni qilishga intilamiz:

  Ma’lum bo‘lgan bilim chegarasida turib, noma’lum tomon yana bir qadam tashlaymiz.

  Bugun Samarqand, Buxoro va Toshkentda olib borilayotgan ta’lim faoliyatiga men faqat bugungi kun loyihasi sifatida qaramayman.

  Bu yerda tarbiyalanayotgan yoshlar kelajakda nimalarga erishishini hozircha bilmaymiz.

  Balki Samarqandda tahsil olayotgan bir talaba kelajakda yangi davolash usulini yaratadi.

  Balki Buxoroda yetishayotgan yosh shifokor millionlab insonlarga taalluqli kasallik bo‘yicha muhim ilmiy kashfiyotga hissa qo‘shadi.

  Balki Toshkentda ta’lim olayotgan sog‘liqni saqlash mutaxassisi yangi parvarish modelini ishlab chiqadi.

  Balki O‘zbekiston va Turkiyadan ikki yosh tadqiqotchi birgalikda boshlagan ilmiy ish xalqaro tibbiyot adabiyotida o‘z o‘rnini topadi.

  Buni bugun bilmaymiz.

  Ammo universitetlarning vazifasi aynan shundan iborat:

  Ana shunday imkoniyat tug‘ilishi mumkin bo‘lgan muhitni yaratish.

  Ilm tarixini o‘zgartiradigan insonlar osmondan tushmaydi.

  Ular auditoriyalarda yetishadi.

  Laboratoriyalarda qiziqadi.

  Klinikalarda kuzatadi.

  Ustozlariga savol beradi.

  Turli mamlakatlardan bo‘lgan hamkasblari bilan tanishadi.

  Birgalikda fikrlaydi.

  Birgalikda tadqiqot olib boradi.

  Va bir kuni o‘ziga quyidagi savolni beradi:

  “Mendan oldin qilingan ishlarni o‘rgandim. Xo‘sh, men tibbiyotga nima qo‘shaman?”

  Samarqanddan Buxoroga, Toshkentdan Istanbulgacha cho‘zilgan ushbu ilm va ta’lim ko‘prigining eng katta maqsadi, mening nazarimda, aynan shudir.

  Umumiy tarixiy merosimizni faqat eslash emas, balki shu meros ustiga birgalikda yangi kelajak qurish.

  Ibn Sinoga ko‘rsatishimiz mumkin bo‘lgan eng katta hurmat ham uning nomini ko‘proq tilga olish emas, balki ilm-fanga yangilik qo‘sha oladigan avlodlarni birgalikda tarbiyalashdir.


Manbaa: Tibbiye bülteni

👉Turk tilida o'qish (Tarjimon: Ahmed Balji)