Биология ва тиббиёт муаммолари 2026, №5 (171)


Maqola mavzusi

ЖИГАР ЭХИНОКОККОЗИ ҚАЙТАЛАНИШИНИНГ САБАБЛАРИ, ТАШХИСЛАШ ВА ЖАРРОҲЛИК ДАВОЛАШ УСУЛЛАРИ (549-558)

Mualliflar

Анарбоев Санжар Алишер ўғли

Muassasa

Самарқанд давлат тиббиёт университети, Ўзбекистон Республикаси, Самарқанд ш.

Annotatsiya

Мақсад: жигар ва қорин бўшлиғи эхинококкозининг жарроҳлик даволашдан кейин қайталаниши сабаблари, хавф омиллари, ташхислаш ва жарроҳлик даволаш усуллари бўйича замонавий адабиёт маълумотларини таҳлил қилиш. Материал ва усуллар: кистоз эхинококкознинг эпидемиологияси, паразит биологияси, қайталанишнинг таснифи, ташхислаш ва даволаш усуллари бўйича хорижий ва маҳаллий манбалар ўрганилди. Натижалар: қайталанишнинг тўрт шакли – ҳақиқий (маҳаллий) қайталаниш, резидуал эхинококкоз, иккиламчи имплантацион эхинококкоз ва реинвазия ажратилади. Қайталанишнинг асосий хавф омиллари – кистанинг морфологик модификацияси (Echinococcus hominis ва экзоген муртакланиш), кисталарнинг кўп сонлилиги ва чуқур жойлашуви, цистобилиар туташув, операция майдонининг паразит элементлари билан ифлосланиши, қалин фиброз капсуланинг қолдирилиши ва химиотерапиянинг мунтазам ўтказилмаслиги. Адабиёт маълумотларига кўра қайталаниш консерватив операциялардан кейин 11,2–15,6%, радикал операциялардан кейин 0,9–1,6% ни ташкил этади. Ультратовуш текшируви асосий ташхислаш усули бўлиб қолмоқда, аммо қайталанган ва кўп сонли эхинококкозда у мультиспирал компьютер томография, МР-холангиография ва интраоперацион ультратовуш текшируви билан тўлдирилиши лозим. Хулоса: радикал операциялар қайталаниш хавфини камайтиради, кавитацион ультратовуш диссектор-аспиратор каби технологиялар уларни хавфсизроқ бажариш имконини беради; периоперацион албендазол химиотерапияси иккиламчи эхинококкознинг олдини олишда самарали, аммо қалин фиброз капсулали ва катта резидуал кисталарда унинг таъсири чекланган.

Kalit so'zlar

жигар эхинококкози, қайталаниш, Echinococcus hominis, резидуал эхинококкоз, ташхислаш, радикал эхинококкэктомия, қолдиқ бўшлиқ, албендазол.

Adabiyotlar

1. Анарбоев С.А. Оптимизация хирургического лечения рецидивных форм эхинококкоза печени: анализ осложнений и новых технических реше-ний // Проблемы биологии и медицины. 2025. № 1 (158). С. 26–30. 2. Буляев З.К., Ризаев Ж.А., Утепов П.Д. Особен-ности проявления эпидемического процесса ви-русного гепатита «А» среди детского населения Республики Узбекистан // Проблемы биологии и медицины. 2024. № 1 (151). С. 72–77. Источник. 3. Восканян С.Э., Найденов Е.В., Башков А.Н., Чолакян С.В. Оптимизация хирургической такти-ки при эхинококкозе печени // Анналы хирурги-ческой гепатологии. 2021. Т. 26, № 4. С. 41–50. DOI: 10.16931/1995-5464.2021-4-41-50. 4. Котельникова Л.П., Мокина Г.Ю., Федачук А.Н. Эхинококкоз печени в неэндемичном реги-оне // Хирургия. Журнал им. Н.И. Пирогова. 2022. № 8. С. 61–68. DOI: 10.17116/hirurgia202208161. 5. Курбаниязов З.Б., Рахманов К.Э., Мизамов Ф.О. и др. Анализ рецидивного эхинококкоза пе-чени в зависимости от морфологических модифи-каций эхинококковых кист // Проблемы биологии и медицины. 2022. № 4 (137). С. 94–98. 6. Мамараджабов С.Э., Ризаев Ж.А., Баймаков С.Р. Роль и место сероэпидемиологического об-следования населения в ранней диагностике эхи-нококкоза в Самаркандской области // Актуаль-ные аспекты медицинской деятельности: сборник статей I Международной научно-практической конференции. Киров–Самарканд, 21 июня 2021 г. Киров: Кировский ГМУ, 2021. С. 209–212. Биб-лиографическое подтверждение. 7. Ризаев Ж.А., Баймаков С.Р., Мамараджабов С.Э., Назарова М.З. Сероэпидемиологическое об-следование населения города Самарканда на эхи-нококкоз как метод раннего выявления заболева-ния // Проблемы биологии и медицины. 2022. № 5 (139). С. 177–180. Оригинальная публикация. 8. Ризаев Ж.А., Буляев З.К., Утепов П.Д. Вирус-ные гепатиты в Узбекистане // Доктор ахборотно-маси (Вестник врача). 2026. № 1 (122). С. 64–72. Оригинальная публикация. 9. Ризаев Ж.А., Курбаниязов З.Б., Рахманов К.Э., Махрамкулов З.М. Выбор хирургической тактики в зависимости от дооперационной топической диагностики эхинококкоза печени // Проблемы биологии и медицины. 2021. № 5.1 (131). С. 117–119. Оригинальная публикация. 10. Ризаев Ж.А., Курбаниязов З.Б., Рахманов К.Э., Махрамкулов З.М. Оптимизация диагностики раз-личных морфологических форм эхинококкоза пе-чени // Проблемы биологии и медицины. 2021. № 5.1 (131). С. 120–124. Оригинальная публикация. 11. Ризаев Ж.А., Мамараджабов С.Э. Сероэпиде-миологическое обследование на эхинококкоз жи-телей Самаркандской области // Современные до-стижения и перспективы развития охраны здоро-вья населения: материалы II Международной научно-практической онлайн-конференции. 2020. С. 59–60. Библиографическое подтверждение. 12. Ризаев Ж.А., Мамараджабов С.Э., Шарипов Ю.Ю., Рисбоев Р.С., Ёмгирова Д.Х. Значение са-нитарного просвещения в гигиеническом воспи-тании населения в очагах эхинококкоза // AIJR Abstracts. 2020. С. 45. Оригинальная публикация. 13. Ризаев Ж.А., Махмудова Л.Б., Расулов С.К. Исторические данные о Самаркандской медицин-ской паразитологии // Проблемы биологии и ме-дицины. 2023. № 3.1 (145). С. 324–332. Ориги-нальная публикация. 14. Ризаев Ж.А., Утепов П.Д., Буляев З.К. Эпиде-миологическая оценка заболеваемости детей до 14 лет вирусным гепатитом «А» // Научный альма-нах. 2023. № 11-3 (109). С. 77–81. Оригинальная публикация. 15. Шабунин А.В., Лебедев С.С., Коваленко Ю.А., Карпов А.А. Современное состояние про-блемы хирургического лечения эхинококкоза пе-чени // Анналы хирургической гепатологии. 2021. Т. 26, № 4. С. 87–96. DOI: 10.16931/1995-5464.2021-4-87-96. 16. Шамсиев А.М., Шамсиев Ж.А., Рахманов К.Э., Давлатов С.С. Дифференцированная лечеб-ная тактика в хирургии эхинококкоза печени // Экспериментальная и клиническая гастроэнтеро-логия. 2020. № 5 (177). С. 72–77. DOI: 10.31146/1682-8658-ecg-177-5-72-77. 17. Abuhassan Q., Al-Nabulsi J.I., Younis S.M.D., et al. Electrochemical biosensors for the detection of urinary tract infections // Clinica Chimica Acta. 2026. Vol. 591. Art. 121144. DOI: 10.1016/j.cca.2026.121144. 18. Agudelo Higuita N.I., Brunetti E., McCloskey C. Cystic echinococcosis // Journal of Clinical Microbi-ology. 2016. Vol. 54, № 3. P. 518–523. DOI: 10.1128/JCM.02420-15. 19. Al-Haideri M., Tondok S.B., Safa S.H., et al. CAR-T cell combination therapy: the next revolu-tion in cancer treatment // Cancer Cell International. 2022. Vol. 22, № 1. Art. 365. DOI: 10.1186/s12935-022-02778-6. 20. Arif S.H., Shams-Ul-Bari, Wani N.A., et al. Al-bendazole as an adjuvant to the standard surgical management of hydatid cyst liver // International Journal of Surgery. 2008. Vol. 6, № 6. P. 448–451. DOI: 10.1016/j.ijsu.2008.08.003. 21. Ben Ismail I., Sghaier M., Zenaidi H., Rebii S. Predictors of recurrence after surgery for hepatic hy-datid cysts: survival analysis and risk modeling from an endemic region // International Journal of Infec-tious Diseases. 2026. Vol. 169. Art. 108786. DOI: 10.1016/j.ijid.2026.108786. 22. Brunetti E., Kern P., Vuitton D.A.; Writing Panel for the WHO-IWGE. Expert consensus for the diagnosis and treatment of cystic and alveolar echi-nococcosis in humans // Acta Tropica. 2010. Vol. 114, № 1. P. 1–16. DOI: 10.1016/j.actatropica.2009.11.001. 23. Cirenei A., Bertoldi I. Evolution of surgery for liver hydatidosis from 1950 to today: analysis of a personal experience // World Journal of Surgery. 2001. Vol. 25, № 1. P. 87–92. DOI: 10.1007/s002680020368. 24. Deo K.B., Kumar R., Tiwari G., et al. Surgical management of hepatic hydatid cysts — conserva-tive versus radical surgery // HPB (Oxford). 2020. Vol. 22, № 10. P. 1457–1462. DOI: 10.1016/j.hpb.2020.03.003. 25. Deplazes P., Rinaldi L., Alvarez Rojas C.A., et al. Global distribution of alveolar and cystic echino-coccosis // Advances in Parasitology. 2017. Vol. 95. P. 315–493. DOI: 10.1016/bs.apar.2016.11.001. 26. Dervisoglu A., Erzurumlu K., Taç K., et al. Should intraoperative ultrasonography be used rou-tinely in hepatic hydatidosis? // Hepato-Gastroenterology. 2002. Vol. 49, № 47. P. 1326–1328. 27. Dziri C., Haouet K., Fingerhut A. Treatment of hydatid cyst of the liver: where is the evidence? // World Journal of Surgery. 2004. Vol. 28, № 8. P. 731–736. DOI: 10.1007/s00268-004-7516-z. 28. Dziri C., Paquet J.C., Hay J.M., et al. Omento-plasty in the prevention of deep abdominal compli-cations after surgery for hydatid disease of the liver: a multicenter, prospective, randomized trial // Jour-nal of the American College of Surgeons. 1999. Vol. 188, № 3. P. 281–289. DOI: 10.1016/S1072-7515(98)00286-5. 29. Gomez i Gavara C., López-Andújar R., Belda Ibáñez T., et al. Review of the treatment of liver hy-datid cysts // World Journal of Gastroenterology. 2015. Vol. 21, № 1. P. 124–131. DOI: 10.3748/wjg.v21.i1.124. 30. Hajibeygi R., Mirghazanfari S.M., Pahlavani N., et al. Effect of a diet based on Iranian traditional medicine on inflammatory markers and clinical out-comes in COVID-19 patients // European Journal of Integrative Medicine. 2022. Vol. 55. Art. 102179. DOI: 10.1016/j.eujim.2022.102179. 31. Hamdan K., Rizaev J., Patel D.N., et al. Im-munometabolic control of neutrophil plasticity in tuberculosis // Cell Biology International. 2026. Vol. 50, № 9. Art. e70205. DOI: 10.1002/cbin.70205. 32. Hsu C.Y., Mansouri S., Rizaev J., et al. Syner-gistic effect between bacteriophages and nanozymes for hybrid dual recognition of pathogenic bacteria // Nanoscale. 2025. Vol. 17, № 14. P. 8401–8414. DOI: 10.1039/d5nr00146c. 33. Kayaalp C., Bzeizi K., Demirbag A.E., Akoglu M. Biliary complications after hydatid liver surgery: incidence and risk factors // Journal of Gastrointesti-nal Surgery. 2002. Vol. 6, № 5. P. 706–712. DOI: 10.1016/S1091-255X(02)00046-X. 34. Khaleel A.Q., Alshahrani M.Y., Rizaev J.A., et al. siRNA-based strategies to combat drug resistance in gastric cancer // Medical Oncology. 2024. Vol. 41, № 11. Art. 293. DOI: 10.1007/s12032-024-02528-w. 35. Kuehn R., Uchiumi L.J., Tamarozzi F. Treat-ment of uncomplicated hepatic cystic echinococcosis (hydatid disease) // Cochrane Database of Systematic Reviews. 2024. Vol. 7, № 7. Art. CD015573. DOI: 10.1002/14651858.CD015573. 36. Kurbaniyazov Z.B., Rakhmanov K.E., Anarboev S.A., et al. Adjuvant therapy during surgical treat-ment of liver echinococcosis // Journal of Biomedi-cine and Practice. 2022. № 5. P. 424–431. 37. Manterola C., Otzen T., Urrutia S. Risk factors of postoperative morbidity in patients with uncom-plicated liver hydatid cyst // International Journal of Surgery. 2014. Vol. 12, № 7. P. 695–699. DOI: 10.1016/j.ijsu.2014.05.063. 38. Mönnink G.L.E., Stijnis C., van Delden O.M., et al. Percutaneous versus surgical interventions for hepatic cystic echinococcosis: a systematic review and meta-analysis // CardioVascular and Interven-tional Radiology. 2021. Vol. 44, № 11. P. 1689–1696. DOI: 10.1007/s00270-021-02911-4. 39. Nasseri-Moghaddam S., Abrishami A., Taefi A., Malekzadeh R. Percutaneous needle aspiration, in-jection, and re-aspiration with or without benzimid-azole coverage for uncomplicated hepatic hydatid cysts // Cochrane Database of Systematic Reviews. 2011. № 1. Art. CD003623. DOI: 10.1002/14651858.CD003623.pub3. 40. Nunnari G., Pinzone M.R., Gruttadauria S., et al. Hepatic echinococcosis: clinical and therapeutic aspects // World Journal of Gastroenterology. 2012. Vol. 18, № 13. P. 1448–1458. DOI: 10.3748/wjg.v18.i13.1448. 41. Oriquat G., Mohammed M.H., Badraldin S.Q., et al. Inflammatory biomarkers in chronic kidney dis-ease // Clinica Chimica Acta. 2026. Vol. 591. Art. 121139. DOI: 10.1016/j.cca.2026.121139. 42. Pang Q., Jin H., Man Z., et al. Radical versus conservative surgical treatment of liver hydatid cysts: a meta-analysis // Frontiers of Medicine. 2018. Vol. 12, № 3. P. 350–359. DOI: 10.1007/s11684-017-0559-y. 43. Prousalidis J., Kosmidis C., Anthimidis G., et al. Postoperative recurrence of cystic hydatidosis // Ca-nadian Journal of Surgery. 2012. Vol. 55, № 1. P. 15–20. DOI: 10.1503/cjs.013010. 44. Rajabov J.P., Davlatov S.S., Rakhmanov K.E. Method of using albendazole as a local germicide to prevent recurrence of liver echinococcosis // Prob-lems of Biology and Medicine. 2024. № 4 (155). P. 191–193. 45. Rakhmanov K.E., Davlatov S.S., Radjabov J.P. Ways to improve the results of surgical treatment of hepatic echinococcosis and prevention of recurrence // Problems of Biology and Medicine. 2024. № 4 (155). P. 194–196. 46. Saadh M.J., Muhammad F.A., Albadr R.J., et al. Nanoparticle biosensors for cardiovascular disease detection // Clinica Chimica Acta. 2025. Vol. 567. Art. 120094. DOI: 10.1016/j.cca.2024.120094. 47. Sayed U., Musa Ali N., Jyothi S.R., et al. The therapeutic effects and mechanisms of action of bai-calin in sepsis: a systematic review // Natural Prod-uct Research. 2026. P. 1–19. DOI: 10.1080/14786419.2026.2737993. 48. Sharafi S.M., Sefiddashti R.R., Sanei B., et al. Scolicidal agents for protoscolices of Echinococcus granulosus hydatid cyst: review of literature // Jour-nal of Research in Medical Sciences. 2017. Vol. 22. Art. 92. DOI: 10.4103/jrms.JRMS_1030_16. 49. Sielaff T.D., Taylor B., Langer B. Recurrence of hydatid disease // World Journal of Surgery. 2001. Vol. 25, № 1. P. 83–86. DOI: 10.1007/s002680020011. 50. Smego R.A. Jr., Bhatti S., Khaliq A.A., Beg M.A. Percutaneous aspiration-injection-reaspiration drainage plus albendazole or mebendazole for hepat-ic cystic echinococcosis: a meta-analysis // Clinical Infectious Diseases. 2003. Vol. 37, № 8. P. 1073–1083. DOI: 10.1086/378275. 51. Sozuer E., Akyuz M., Akbulut S. Open surgery for hepatic hydatid disease // International Surgery. 2014. Vol. 99, № 6. P. 764–769. DOI: 10.9738/INTSURG-D-14-00069.1. 52. Stojković M., Weber T.F., Junghanss T. Clinical management of cystic echinococcosis: state of the art and perspectives // Current Opinion in Infectious Diseases. 2018. Vol. 31, № 5. P. 383–392. DOI: 10.1097/QCO.0000000000000485. 53. Stojkovic M., Zwahlen M., Teggi A., et al. Treatment response of cystic echinococcosis to ben-zimidazoles: a systematic review // PLoS Neglected Tropical Diseases. 2009. Vol. 3, № 9. Art. e524. DOI: 10.1371/journal.pntd.0000524. 54. Tuxun T., Zhang J.H., Zhao J.M., et al. World review of laparoscopic treatment of liver cystic echi-nococcosis — 914 patients // International Journal of Infectious Diseases. 2014. Vol. 24. P. 43–50. DOI: 10.1016/j.ijid.2014.01.012. 55. Velasco-Tirado V., Alonso-Sardón M., Lopez-Bernus A., et al. Medical treatment of cystic echino-coccosis: systematic review and meta-analysis // BMC Infectious Diseases. 2018. Vol. 18, № 1. Art. 306. DOI: 10.1186/s12879-018-3201-y. 56. Vila-Tura M., Ramos E., Leiva D., et al. Surgery for liver cystic echinococcosis: risk factors related to the risk of complex biliary fistula and hepatic recur-rence // World Journal of Surgery. 2025. Vol. 49, № 9. P. 2409–2418. DOI: 10.1002/wjs.70026. 57. Wang Z., Zhu H.H., Yang J.Y., et al. Laparo-scopic versus conventional open treatment of hepat-ic cystic hydatidosis: a systematic review and meta-analysis of cohort studies // Wideochirurgia i Inne Techniki Małoinwazyjne. 2022. Vol. 17, № 3. P. 406–417. DOI: 10.5114/wiitm.2022.115225. 58. Wen H., Vuitton L., Tuxun T., et al. Echinococ-cosis: advances in the 21st century // Clinical Micro-biology Reviews. 2019. Vol. 32, № 2. Art. e00075-18. DOI: 10.1128/CMR.00075-18.