Биология ва тиббиёт муаммолари 2026, №5 (171)


Тема статьи

ЎТКИР ИС ГАЗИ БИЛАН ЗАҲАРЛАНИШНИНГ ЭКСПЕРИМЕНТАЛ МОДЕЛИНИ ЯРАТИШ ВА ЎПКА АСОРАТЛАРИНИ КОМПЛЕКС МОРФОЛОГИК БАҲОЛАШ УСУЛЛАРИ (521-530)

Авторы

Файзиев Юсуфжон Қадирович, Қурбонов Обид Махсудович

Учреждение

1 - Бухоро вилояти патологик анатомия бюроси, Ўзбекистон Республикаси, Бухоро ш.; 2 - Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти, Ўзбекистон Республикаси, Бухоро ш.

Аннотация

Мақсад: ингаляцион ис гази интоксикациясининг такрорланувчан экспериментал моделини ишлаб чиқиш ва ўпка тўқимасини комплекс морфологик, гистокимёвий, иммуногистокимёвий ва морфометрик баҳолаш методикасини баён этиш. Материал ва усуллар: тадқиқот 2024–2026 йилларда Бухоро давлат тиббиёт институтининг илмий-тадқиқот лабораториясида ARRIVE 2.0 тавсиялари асосида ўтказилди. Иккала жинсга мансуб 100 та оқ зотсиз каламуш ёши (3 ойлик – 240–270 г, 9 ойлик – 350–380 г) ва кузатув муддати бўйича учта гуруҳга тақсимланди: назорат (n=20), яқин муддат – заҳарланишдан 6 соат кейин (n=40) ва узоқ муддат – 7 суткадан кейин (n=40). Интоксикация герметик ингаляцион камерада 0,4–0,5% (4000–5000 ppm) концентрациядаги ис гази билан, кислород ва CO миқдорини узлуксиз мониторинг қилиш шароитида ҳосил қилинди. Ўпка кесмалари гематоксилин-эозин ва алциан кўки билан бўялди, CD68 ва Caspase-3 экспрессияси QuPath 0.7.0 дастурида миқдорий баҳоланди, морфометрия ATS/ERS тавсияларига мувофиқ бажарилди. Натижалар: тажриба гуруҳларидаги умумий леталлик 5,0% ни (80 тадан 4 та ҳайвон) ташкил этди: яқин муддатли гуруҳда 7,5%, узоқ муддатли гуруҳда 2,5%; нобуд бўлган ҳайвонларнинг 3 таси 9 ойлик гуруҳга тўғри келди. Гистологик проводканинг тўлиқ сикли 110,5 соатни ташкил этди. Хулоса: таклиф этилган модел ўткир, аммо якуний ўлимга олиб келмайдиган интоксикацияни такрорланувчан тарзда ҳосил қилади, комплекс морфологик баҳолаш эса ўпкадаги патологик жараённи структуравий, гистокимёвий ва ҳужайравий даражаларда тавсифлаш имконини беради.

Ключевые слова

ис гази, экспериментал модел, ингаляцион интоксикация, оқ зотсиз каламушлар, ўпка, алциан кўки, иммуногистокимё, CD68, Caspase-3, морфометрия, QuPath, ARRIVE 2.0.

Литературы

1. Еникеев Д.А. и др. Структурно-функциональные изменения головного мозга, лёг-ких и сердца крыс при отравлении угарным газом на фоне алкогольной интоксикации // Современ-ные проблемы науки и образования. 2021. № 5. С. 95. 2. Индиаминов С.И., Ким А.А. Проявления пато- и танатогенеза в структурах головного мозга при отравлениях угарным газом // Медицинские ново-сти. 2020. № 8 (311). С. 67–69. 3. Ким А.А., Индиаминов С.И., Асатулаев А.Ф. Патоморфология отравлений угарным газом // Журнал биомедицины и практики. 2020. Т. 3, № 5. С. 93–98. 4. Мамедова Г.Т., Хасанова Д.А. Морфогистохи-мическая оценка фиброзных изменений миокарда при отравлении угарным газом // Журнал гумани-тарных и естественных наук. 2026. № 34 (2). С. 177–181. 5. Рахмонов Х.Ю. и др. Судебно-медицинские аспекты отравления угарным газом в региональ-ных филиалах Республиканского научно-практического центра судебно-медицинской экс-пертизы Узбекистана // Международный журнал теории новейших научных исследований. 2024. Т. 2, № 10. С. 97–100. 6. Янин В.Л. и др. Методы гистологической тех-ники: получение абсолютного спирта с использо-ванием медного купороса. 2015. 7. Abramov A.Y., Myers I., Angelova P.R. Carbon monoxide: a pleiotropic redox regulator of life and death // Antioxidants (Basel). 2024. Vol. 13, № 9. Art. 1121. DOI: 10.3390/antiox13091121. 8. Ahn G.J., Lee S., Heo Y.-W., Cha Y.S. Mortality risks and causes in previous carbon monoxide poi-soning: a nationwide population-based cohort study // Critical Care Medicine. 2024. Vol. 52, № 12. P. 1866–1876. 9. Angelova P.R., Myers I., Abramov A.Y. Carbon monoxide neurotoxicity is triggered by oxidative stress induced by ROS production from three dis-tinct cellular sources // Redox Biology. 2023. Vol. 60. Art. 102598. 10. Aykut A., et al. Serum lactate and carboxyhemo-globin as predictors of hyperbaric oxygen therapy in carbon monoxide poisoning // BMC Emergency Medicine. 2025. Vol. 25, № 1. Art. 252. 11. Azimova S.B., Yo'ldoshev B.X., Nurmatov B.Q. Is gazi bilan zaharlanishda yurak-qon tomir tizimi zararlanishining patogenetik jihatlari va ularni korreksiyalash // Zamonaviy tibbiyot jurnali. 2026. Vol. 12, № 1. P. 524–528. 12. Bankhead P., Loughrey M.B., Fernández J.A., et al. QuPath: open source software for digital patholo-gy image analysis // Scientific Reports. 2017. Vol. 7. Art. 16878. 13. Bansal S., et al. Carbon monoxide as a potential therapeutic agent: a molecular analysis of its safety profiles // Journal of Medicinal Chemistry. 2024. Vol. 67, № 12. P. 9789–9804. 14. Bungatavula D., Greenwood J.C., Shofer F.S., et al. Blood cells as a cellular biomarker for mitochon-drial function in an experimental model of acute carbon monoxide poisoning with treatment // Jour-nal of Medical Toxicology. 2025. Vol. 21, № 3. P. 327–335. DOI: 10.1007/s13181-025-01077-6. 15. Byrne J.D., et al. Delivery of therapeutic carbon monoxide by gas-entrapping materials // Science Translational Medicine. 2022. Vol. 14, № 651. Art. eabl4135. 16. Cha Y.S., Chang J.S., Kim H., Park K.-S. Appli-cation of mitochondrial and oxidative stress bi-omarkers in the evaluation of neurocognitive prog-nosis following acute carbon monoxide poisoning // Metabolites. 2022. Vol. 12, № 3. Art. 201. 17. Choi S., Nah S., Han S. Correlation between time to hyperbaric oxygen therapy and delayed neurologi-cal sequelae in acute carbon monoxide poisoning patients // Diagnostics. 2024. Vol. 14, № 2. Art. 186. 18. Dent M.R., et al. Carbon monoxide poisoning: from microbes to therapeutics // Annual Review of Medicine. 2024. Vol. 75. P. 337–351. 19. Dong S., et al. Carbon monoxide attenuates lipo-polysaccharide-induced lung injury by mitofusin proteins via p38 MAPK pathway // Journal of Surgi-cal Research. 2018. Vol. 228. P. 201–210. 20. Fodor R.-S., Georgescu A.-M., Grigorescu B.-L., et al. Caspase-3 expression and plasma level of Fas ligand as apoptosis biomarkers in inflammatory en-dotoxemic lung injury // Romanian Journal of Mor-phology and Embryology. 2016. Vol. 57, № 3. P. 701–707. 21. Fujita M., et al. Evaluating the efficacy of hyper-baric oxygen therapy for acute carbon monoxide poi-soning: a systematic review and meta-analysis // Acute Medicine & Surgery. 2026. Vol. 13, № 1. Art. e114. 22. GBD 2021 Carbon Monoxide Poisoning Collabo-rators. Global, regional, and national mortality due to unintentional carbon monoxide poisoning, 2000–2021 // The Lancet Public Health. 2023. Vol. 8, № 11. P. e839–e849. 23. Heo Y.-W., et al. Internal malignancy risk after carbon monoxide poisoning: a nationwide popula-tion-based cohort study // Journal of Clinical Medi-cine. 2025. Vol. 14, № 3. Art. 937. 24. Hsia C.C.W., Hyde D.M., Ochs M., Weibel E.R. An official research policy statement of the ATS/ERS: standards for quantitative assessment of lung structure // American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine. 2010. Vol. 181, № 4. P. 394–418. 25. Humphries M.P., Maxwell P., Salto-Tellez M. QuPath: the global impact of an open source digital pathology system // Computational and Structural Biotechnology Journal. 2021. Vol. 19. P. 852–859. 26. Jia Y., et al. Hyperbaric oxygen therapy for acute carbon monoxide poisoning patients with coma on-set // European Journal of Medical Research. 2025. Vol. 30, № 1. Art. 125. 27. Kiernan J.A. Histological and histochemical methods: theory and practice. 5th ed. Scion Publish-ing, 2015. 571 p. 28. Lee S.J., Kim T., Cha Y.S., et al. Alveolar dam-age and development of emphysema in rats with carbon monoxide poisoning // Molecular & Cellular Toxicology. 2024. Vol. 20, № 4. P. 959–968. 29. Lee S.J., Lee S., Kim Y.H., Cha Y.S. Risk of lung diseases in patients with previous carbon mon-oxide poisoning: a nationwide population-based co-hort study // Clinical Toxicology. 2024. Vol. 62, № 7. P. 425–431. 30. Li W., et al. Carbon monoxide attenuates lipo-polysaccharide-induced acute lung injury in neonatal rats via downregulation of Cx43 to reduce necropto-sis // Medical Science Monitor. 2019. Vol. 25. P. 6255–6263. 31. Ozodbek B. Improving an artificial intelligence-based early detection and warning system for carbon monoxide leaks in residential households // Journal of Science and Innovative Research Studies. 2026. Vol. 1, № 7. P. 33–38. 32. Patel S., Fridovich-Keil S., Rasmussen S.A., Fri-dovich-Keil J.L. DAB-quant: an open-source digital system for quantifying immunohistochemical stain-ing with 3,3′-diaminobenzidine (DAB) // PLOS ONE. 2022. Vol. 17, № 7. Art. e0271593. DOI: 10.1371/journal.pone.0271593. 33. Percie du Sert N., Ahluwalia A., Alam S., et al. Reporting animal research: explanation and elabora-tion for the ARRIVE guidelines 2.0 // PLOS Biolo-gy. 2020. Vol. 18, № 7. Art. e3000411. 34. Percie du Sert N., Hurst V., Ahluwalia A., et al. The ARRIVE guidelines 2.0: updated guidelines for reporting animal research // PLOS Biology. 2020. Vol. 18, № 7. Art. e3000410. 35. Ramos-Vara J.A. Principles and methods of im-munohistochemistry // Methods in Molecular Biolo-gy. 2017. Vol. 1641. P. 115–128. 36. Ranganathan P., Pramesh C.S., Aggarwal R. Common pitfalls in statistical analysis: parametric versus non-parametric tests // Perspectives in Clini-cal Research. 2019. Vol. 10, № 1. P. 40–43. 37. Reumuth G., et al. Carbon monoxide intoxica-tion: what we know // Burns. 2019. Vol. 45, № 3. P. 526–530. 38. Ryter S.W., Ma K.C., Choi A.M.K. Carbon mon-oxide in lung cell physiology and disease // Ameri-can Journal of Physiology – Cell Physiology. 2018. Vol. 314, № 2. P. C211–C227. 39. Savioli G., et al. Carbon monoxide poisoning: from occupational health to emergency medicine // Journal of Clinical Medicine. 2024. Vol. 13, № 9. Art. 2466. 40. Schindelin J., et al. Fiji: an open-source platform for biological-image analysis // Nature Methods. 2012. Vol. 9, № 7. P. 676–682. 41. Suvarna S.K., Layton C., Bancroft J.D. Ban-croft's theory and practice of histological techniques. 8th ed. Elsevier, 2019. 573 p. 42. Torkunov P.A., et al. Structural changes of lung tissues in the dynamics of inhalation poisoning // Biology Bulletin Reviews. 2024. Vol. 14, № 6. P. 779–787. 43. Tripathi R., et al. Carbon monoxide as a thera-peutic for airway diseases // Current Topics in Me-dicinal Chemistry. 2021. Vol. 21, № 32. P. 2890–2908. 44. Wang T., et al. Mechanisms and therapeutic tar-gets of carbon monoxide poisoning: a focus on reac-tive oxygen species // Chemico-Biological Interac-tions. 2024. Vol. 403. Art. 111223. 45. Xodjiyev F., Hasanova D. Is gazining surunkali ta'siri natijasida oshqozon shilliq qavatida yuzaga kelgan morfologik o'zgarishlarni korreksiyalash va gistomorfologik tahlili // South Aral Region Medical Journal. 2025. Vol. 1, № 4. P. 235–241. 46. Xu W., et al. Carbon monoxide ameliorates lipo-polysaccharide-induced acute lung injury via inhibi-tion of alveolar macrophage pyroptosis // Experi-mental Animals. 2023. Vol. 72, № 1. P. 77–87. 47. Zazzeron L., Franco W., Anderson R. Carbon monoxide poisoning and phototherapy // Nitric Ox-ide. 2024. Vol. 146. P. 31–36. 48. Ziablitsev D.S., Kozyk M., Strubchevska K., et al. Lung expression of macrophage markers CD68 and CD163, angiotensin-converting enzyme 2 (ACE2), and caspase-3 in COVID-19 // Medicina (Kaunas). 2023. Vol. 59, № 4. Art. 714. DOI: 10.3390/medicina59040714.